---

تُربَت جام يا جام مرکز شهرستان تربت جامو يکي از شهرهاي کهن خراسان بزرگاست که اکنون در استان خراسان رضويواقع شده‌است.نام کنوني شهر از تربت شيخ احمد جامبرگرفته شده‌است.البته به گفته برخي از منابع، در زمانهاي گذشته از ارتفاعات اطراف، اين شهر به شکل جام ديده ميشده است . از اين رو نام اين شهر را تربت جام (سرزمين جام مانند) ناميدند. در طول تاريخ ناحيه کنوني شهرستان تربت جامو مرکز آن با نام پوژگان، بوزجان و جام نيز شناخته مي‌شده‌است.

زبان اکثر مردم شهر فارسي است.بيشتر مردم اين شهر مسلمان و پيرو مذهب اهل سنت و اقليتي شيعه جعفري هستند. تربت جام در سال ۱۳۸۵۸۶٫۲۴۰ نفر جمعيت داشته است. اين شهرستان از شمال به شهرستان سرخس، از غرب به شهرستان‌هاي فريمان، مشهد و تربت حيدريه، از جنوب به شهرستان تايباد و از شرق به افغانستان و ترکمنستان محدود است.مسير مشهد - دوغارون از شهرتربت‌جام مي‌گذرد که يکي از مسيرهاي ارتباطي مهم از ايران به افغانستان مي‌باشد.اقوام مختلفي در تربت‌جام زندگي مي‌کنند که ترکمن‌ها، اعراب، بلوچ‌ها و فارس‌ها از مهم‌ترين آنها هستند.،[۱]

تربت جام از روزگار باستان تاکنون به نام‌هاي گوناگوني چون پوژگان، بوزگان، بوزيگان، بوزجان، پوچکان، زام، سام، جام، تربت شيخ جام و تربت جام خوانده شده‌است. شهري باستاني به نام پوژگان از سده ۳ پ. م تا سده ۲ هـ . ق، در کنار شهر کنوني وجود داشته که ظاهراً در اثر زلزله از بين رفته‌است. شهر کنوني از حدود سده ۳ هـ . ق، ايجاد و اندک اندک گسترش يافته‌است. اين شهر پس از باز سازي و آبادي دوباره، «بوزجان» يا «پوچکان» ناميده شده و کرسي ناحيه جام، (به گويش شمالي قهستان) گرديده‌است. اصطلاح پوژگان به دليل وجود نداشتن حروف «پ»، «ژ» و «گ» در زبان عربي به بوزجان تغيير نام پيدا کرده است.

تربت جام از روزگاران کهن از جايگاه ويژه‌اي برخوردار بوده‌است. اهميت تاريخي، اجتماعي، فرهنگي و بازرگاني آن، از سده ۳-۴ هـ . ق، نمايان گشته، و در زمان زندگي شيخ احمد جام (۴۴- ۵۳۶ هـ . ق) يعني سده‌هاي ۵ و ۶ ه. ق، شکوفا شده‌است. تربت جام در سده‌هاي ۷ و ۸ هـ . ق، هم زمان با يورش مغول‌ها و تيمور لنگ آسيب زيادي ديد. تربت جام در دوران حکومت سلسله صفويه به ويژه شاه عباس بزرگ، اهميت نظامي يافته و در آن، امنيت و آرامش برقرار بوده‌است. اما در اواخر اين دوران و در زمان شاه سلطان حسين صفوي (۱۱۰۵- ۱۱۳۵ هـ . ق) اوزبک‌ها و افغان‌ها به مرزهاي شرقي ايران، از جمله ناحيه تربت جام، دست اندازي کردند. سرانجام سرداري از شرق ايران، به نام نادر قلي افشار۱۱۵۳ هـ . ق / ۱۷۴۰ م، آن سوي رود جيحون يا آمودريا و قلمرو اوزبک‌ها، يعني خوارزم و بخارا هم مطيع نادر شاه و حکومت ايران شد. با درگذشت نادر شاه در سال ۱۱۶۰ هـ . ق، بار ديگر نا آرامي در خراسان آغاز گشت و تا اوايل سده ۱۳ هـ . ق، ادامه يافت. کريم خان زند، که در شيراز بر ايران حکومت مي‌کرد، به احترام نادر شاه افشار، خراسان را هم چنان در دست فرزندان نادرشاه باقي گذاشت. بعدها آقا محمد خان قاجار خراسان، از جمله تربت جام را، در ۱۲۱۰ هـ . ق گشود. فتحعلي شاه قاجار (۱۲۱۲- ۱۲۵۰ هـ . ق) حقوق متحدان نخستين خويش، يعني ترکمن‌ها که براي دستيابي به حکومت ايران، به قاجاريه کمک کرده بودند، ناديده گرفت و در نتيجه سرکشي ترکمان‌ها آغاز شد و در دوران ناصرالدين شاه (۱۲۶۴ – ۱۳۱۳ هـ . ق) شدت يافت و يکي از شوم‌ترين دوران‌هاي تاريخي را براي مردم خراسان، از جمله ناحيه تربت جام و ديگر شهرهاي خراسان شرقي، پديد آورد. برخاست و افغان‌ها را از ايران راند و خود در ۱۱۴۸ هـ . ق، پادشاه ايران شد. در زمان نادرشاه افشار، ايران بار ديگر توانمند شد و نه تنها مرزهاي شرقي آن، از يورش اوزبک‌ها، افغان‌ها و ترکمن‌ها در امان ماند، بلکه به سال

استان تاريخي جام يا زام در شرق ولايت زاوه و شمال شرقي قهستان نزديک به رودخانه هرات قرار داشت است که کرسي آن در سده چهارم شهر بوژگان بود. بوژگان شهري بزرگ و داراي صد و هشتاد دهکده بود. ايرانيان آن را بوژگان مي‌گفتند و در زمانهاي گذشته آن را پوچکان نيز مي‌نوشتند.

درباره جام حمدالله مستوفي در سده هشتم گويد:

غريب دويست پاره از توابع آنجاست. باغستان بسيار و ميوه بيشمار دارد وآب شهر و ولايت مجموع ازقنواتاست و از مزار اکابر تربتژنده‌پيلآنجاست و در آنجا عمارتي و گنبدي عالي خواجه علاء الدين محمد ساخته و ديگرمزارات متبرکه بسيار است.احمدجام

ابن بطوطه گويد:

معرفترين اولياء آن شهر ولي زاهد شهاب الدين احمد جامي است که اولاد واحفاد وي در حول و حوش آنجا داراي ضياع و عقار هستند. احمد جامي آنچنان شهرت داشتکه در پايان سده هشتم امير تيمور قبر وي را زيارت نمود. امروز آن شهر که هنوز آباديو رونق خود را از کف نداده معروف است به شيخ جام.